ENERJİ DÖNÜŞÜMÜNDE YENİLİKLER

Enerji dönüşümünde yeni perspektif: Elektrifikasyon neden avantajlı?

Küresel enerji dönüşümüne ilişkin tartışmalar genellikle petrol, gaz ve kömürün toplam enerji arzındaki payı üzerinden yürütülüyor. Ancak yayımlanan yeni bir rapor, bu yaklaşımın enerji sistemindeki gerçek değişimi perdelediğini savunuyor.

Ancak yayınlanan yeni rapor enerji sistemine arz tarafından değil tüketici perspektifinden bakılması gerektiğini belirtiyor. Rapora göre enerji dönüşümü tek bir mücadeleden ibaret değil; dört ayrı cephede ilerleyen bir rekabet söz konusu ve elektrik temelli teknolojiler bu mücadelelerin üçünde belirgin üstünlük sağlıyor.

Raporda yer alan 2023 verilerine göre küresel enerji sisteminde yaklaşık 380 exajoule (1 exajoule=1 kentrilyon joule) (1 joule/saniye=1 watt) birincil enerji dönüşüm süreçlerinde kaybedildi. Faydalı enerji miktarı ise yalnızca 209 exajoule olarak hesaplandı.

Bu tablo, mevcut sistemin büyük ölçüde verimsizlik üzerine kurulu olduğunu ortaya koyuyor. Benzinli araçlarda enerjinin yaklaşık dörtte üçü ısı olarak kaybolurken, kömürlü termik santraller yakıtın büyük bölümünü atık ısıya dönüştürüyor. Buna karşılık elektrik motorları % 90’ın üzerinde verimle çalışıyor; ısı pompaları ise harcadıkları elektriğin birkaç katı kadar ısı üretebiliyor.

Rapora göre bu fark, enerji talebinin gelecekte sanılandan daha düşük bir birincil enerji girdisiyle karşılanabileceği anlamına geliyor. Özellikle elektrifikasyonun hızlanması halinde, kalkınma için öngörülen yüksek enerji ihtiyacının önemli ölçüde aşağı çekilebileceği belirtiliyor.

Çalışma, enerji hizmetlerini iki ana kategoriye indiriyor: “iş” (hareket, motor gücü, ulaşım, elektronik cihazlar) ve “ısı” (bina ısıtma, sıcak su, endüstriyel proses ısısı).

2023’te küresel faydalı enerji talebinin 90 exajoule’ü işe, 119 exajoule’ü ise ısıya yönelik gerçekleşti.

Bu ayrım, elektriğin özellikle iş üretiminde yapısal bir avantaj sağladığını gösteriyor. Elektrik, nihai enerjiden faydalı işe ortalama % 68 verimle dönüşürken, molekül temelli yakıtlarda bu oran % 29 seviyesinde kalıyor.

Dört cephede rekabet

Rapor, enerji dönüşümünü 4 temel mücadele üzerinden tanımlıyor:

1. Elektrik üretimi:Güneş, rüzgâr ve hidroelektrik gibi “elektro kaynaklar”, birincil enerjiyi elektriğe yaklaşık % 92 verimle dönüştürüyor. Termal kaynaklarda bu oran ortalama % 29. 2023’te yenilenebilir kaynakların elektrik üretimindeki payı % 30 olurken, 2025’in ilk dokuz ayında elektrik üretimindeki artışın % 96’sı bu kaynaklardan geldi.

2. Faydalı iş üretimi:Elektrik 2023’te faydalı işin % 53’ünü sağladı. 2019–2023 dönemindeki artışın ise % 80’i elektrikten geldi. Elektrikli araçların yaygınlaşması bu eğilimi hızlandırıyor.

3. Faydalı ısı:Isı tarafında moleküller hâlâ baskın. Ancak elektrik ortalama % 91 verimle ısı sağlıyor; ısı pompalarında bu oran çok daha yüksek seviyelere çıkabiliyor. 2023’te elektriğin faydalı ısıdaki payı % 16 olurken, artışın % 25’i elektrik kaynaklı gerçekleşti.

4. Molekül üretimi:Yeşil hidrojen gibi elektrikten molekül üretimi, termal kaynaklara kıyasla verim dezavantajına sahip. Ancak sistem genelinde elektrifikasyon arttıkça moleküllere olan toplam talebin azalacağı öngörülüyor.

Rapora göre, enerji dönüşümünün hızı, toplam enerji stoklarına bakıldığında yavaş görünüyor. Ancak enerji artışının yani “akışın” büyük bölümü artık elektrik temelli kaynaklardan geliyor.Bu nedenle araştırmacılar, enerji sistemini anlamak için birincil enerji arzına değil, faydalı enerji talebine ve değişim hızına odaklanılması gerektiğini vurguluyor.

                                                          Vicdan ALADAĞ

                                                  Orman Yüksek Mühendisi