BARIŞIN PSİKOLOJİSİ: TÜRKİYE’DE GÜVEN YENİDEN KURULABİLİR Mİ?

RUH HALİ: MEMLEKET

zeynepset@gmail.com

Doç. Dr. Zeynep Tekkuş Set yazdı

Türkiye’de Kürt sorunu uzun yıllar boyunca daha çok güvenlik, terör ve çatışma başlıkları altında konuşuldu. Bunun anlaşılır nedenleri vardı. Ancak bir mesele yıllarca yalnızca tehdit ve güvenlik diliyle ele alındığında, bu dil zamanla siyasetin sınırlarını aşarak insanların birbirine bakışını da etkileyebiliyor.

Uzun süren çatışmalar toplumlarda yalnızca fiziksel kayıplar bırakmıyor; korku, güvensizlik ve önyargı da üretiyor. İnsanlar zamanla karşılarındaki grubu farklı bireylerden oluşan bir topluluk olarak değil, tek bir bütün gibi görmeye başlayabiliyor. “Onlar zaten böyledir” şeklindeki genellemeler de tam olarak burada ortaya çıkıyor. Bar-Tal (2007), uzun süre çözülemeyen çatışmalarda korku, tehdit algısı ve kolektif mağduriyet duygusunun zamanla çatışmanın devamını besleyen psikolojik yapılara dönüşebildiğini gösteriyor.

Türkiye açısından bakıldığında, yıllarca devam eden çatışmanın hem Türkler hem de Kürtler üzerinde farklı izler bıraktığını söylemek mümkün. Türk toplumunun bir bölümünde bölünme ve güvenlik kaygıları öne çıkarken, Kürt toplumunun bir bölümünde dışlanma, tanınmama ve devlete güvensizlik duyguları güçlenmiş olabilir. Türkiye’de Türk ve Kürt katılımcılarla yapılan bir çalışma da karşı gruba duyulan güven ile çatışmanın nasıl yorumlandığı arasında güçlü bir ilişki olduğunu ortaya koyuyor (Çelebi et al., 2014).

Fakat burada önemli bir noktayı unutmamak gerekiyor: Ne Türkler ne de Kürtler tek tip topluluklardır. Her iki kesimde de farklı siyasi görüşlere, yaşam deneyimlerine, ekonomik koşullara ve dünya görüşlerine sahip milyonlarca insan var. Barışın dili de insanları büyük ve değişmez kategorilere hapsetmek yerine bu çeşitliliği yeniden görünür kılmak zorunda.

Elbette kalıcı barışın en önemli dayanaklarından biri hukuktur. Hakların güvence altına alınması, siyasal sorunların hangi kurallar çerçevesinde çözüleceğinin açık olması gerekir. Ancak yalnızca yasa çıkarmak, toplumda güveni kendiliğinden oluşturmaz. İnsanların sürecin adil olduğuna da inanması gerekir.

Psikolojide ve hukuk çalışmalarında buna “prosedürel adalet” deniliyor. İnsanlar yalnızca alınan kararın sonucuna değil, o kararın nasıl alındığına da bakıyor. Dinlendiklerini, kurumların tarafsız davrandığını ve aynı kuralların herkese uygulandığını düşündüklerinde sisteme duydukları güven artıyor (Hough et al., 2010). Barış süreçlerinde de insanların zihnindeki temel sorular aslında oldukça basit: “Benim yaşadığım acı görülüyor mu?”, “Benim sözüm dinleniyor mu?”, “Bu düzen bana da adil davranacak mı?”

Meselenin ekonomik boyutunu da görmezden gelmemek gerekiyor. İşsizlik, yoksulluk, bölgesel eşitsizlikler ve fırsatlara erişimde yaşanan farklılıklar, zamanla yalnızca ekonomik değil psikolojik bir adaletsizlik duygusuna da dönüşebilir. Cederman, Weidmann ve Gleditsch (2011), ekonomik ve siyasal eşitsizliklerin belirli etnik gruplarla örtüşmesinin çatışma riski açısından önemli olduğunu gösteriyor.

Ancak buradan “yoksulluk çatışma yaratır” gibi basit bir sonuç çıkarmak doğru olmaz. Asıl mesele, ekonomik dezavantajın kimlik temelli dışlanma hissiyle birleşmesidir. Bu nedenle eğitim, istihdam, fırsat eşitliği, bölgesel kalkınma ve kamu hizmetlerine eşit erişim barış politikalarının bir parçası olmalıdır. Öte yandan Kürt sorununu yalnızca ekonomik kalkınma meselesine indirgemek de eksik kalır. Kimlik, temsil, kültürel tanınma ve eşit yurttaşlık talepleri ekonomik iyileşmenin yerine geçebilecek konular değildir.

Bir başka önemli mesele de toplumsal hafızadır. Çatışmalar sona erse bile geçmişin korkuları bir günde kaybolmaz. Ailelerden aktarılan hikâyeler, kayıplar ve travmalar sonraki kuşakların dünyayı algılama biçimini etkileyebilir. Hirschberger (2018), kolektif travmanın yalnızca geçmişle ilgili olmadığını, insanların bugünü ve geleceği nasıl yorumladığını da şekillendirdiğini vurguluyor.

Bu nedenle bir yasa çıktığında ya da silahlar sustuğunda toplumun hemen normalleşmesini beklemek gerçekçi değildir. Hukuk hızlı değişebilir; insanların duyguları ve toplumsal hafıza çok daha yavaş değişir.

Tam da bu noktada günlük hayattaki temas önem kazanıyor. Pettigrew ve Tropp’un (2006) yüzlerce araştırmayı değerlendirdiği meta-analizi, farklı gruplardan insanların birbirleriyle doğrudan temas kurmasının önyargıları azaltabildiğini ortaya koyuyor. İnsanlar birbirlerini yalnızca siyasi söylemlerden, haberlerden ya da sosyal medyadan tanımak yerine gerçek hayatta tanıdıkça, soyut “öteki” kavramının yerini gerçek insanlar almaya başlıyor.

Bu yüzden bir barış sürecinin başarısını yalnızca “çatışma yeniden başladı mı?” sorusuyla ölçemeyiz. İnsanlar birbirlerine daha fazla güveniyor mu? Farklı kimliklere yönelik önyargılar azalıyor mu? Devlet kurumlarının adil olduğuna inanılıyor mu? Siyasette kullanılan dil daha az düşmanlaştırıcı hale geliyor mu? Asıl bakılması gereken göstergeler bunlardır.

Silahların susması elbette barışın en önemli başlangıç noktasıdır; ancak barışın tamamı değildir. Gerçek barış, insanların birbirine ve kurumlara yeniden güvenebildiği, kimliklerinden dolayı kendilerini tehdit altında hissetmediği ve anlaşmazlıkların şiddet yerine hukuk ve siyaset içinde çözülebileceğine inandığı bir toplumsal düzen kurabilmektir.

Belki de Türkiye’de barışın en güçlü göstergelerinden biri şu olacaktır: Türklerin ve Kürtlerin birbirlerini yalnızca siyasi kimlikler üzerinden değil; komşu, öğretmen, öğrenci, esnaf, doktor, işçi, meslektaş ve arkadaş olarak yeniden görebilmesi.