ÖLÜME KAZA, CİNAYETE KADER DİYEN BİR TOPLUMUN RUH SAĞLIĞI

Doç . Dr. Zeynep Tekkuş Set yazdı...

Bir ülkede insanlar yalnızca ölmez; bazen göz göre göre ölüme gönderilir. Ve asıl felaket, bir süre sonra buna alışılmasıdır.

HABAŞ'ta 18 işçi yaşamını yitirdi. On sekiz insan... On sekiz ayrı hayat, on sekiz ayrı hikâye. Sabah evinden çıkarken akşam döneceğini düşünen insanlar. Geride kalan çocuklar, eşler, anneler, babalar...

Yine aynı kelimeyi duyduk: Kaza.

Oysa artık şu soruyu sormak zorundayız: Önlenebilir bir ölüm, hangi noktadan sonra kaza olmaktan çıkar?

Bir işçinin ölümünü yalnızca teknik bir arızayla, bir kadının öldürülmesini yalnızca bireysel öfkeyle, bir çocuğun çalışırken yaşamını yitirmesini yalnızca talihsizlikle açıklamak, olayların arkasındaki toplumsal koşulları görünmez kılar.

HABAŞ'ta yaşananların hukuki sorumluluğunu soruşturma belirleyecek. Ancak psikolojik ve toplumsal açıdan çok daha büyük bir sorunla karşı karşıyayız: İnsan hayatının giderek sıradan bir kayıp kalemine dönüşmesi.

Bir toplum ölüme nasıl alışır?

Psikolog Paul Slovic'in (2007) üzerinde çalıştığı psişik uyuşma kavramı, bu soruya çarpıcı bir yanıt verir. İnsan zihni, art arda karşılaştığı büyük acılar karşısında duyarlılığını yitirebilir. Bir insanın hikâyesi bizi derinden sarsarken yüzlerce ölüm, zihnimizde yalnızca bir istatistiğe dönüşebilir.

Bugün yaşadığımız tehlike tam da budur.

Bir gün işçiler ölüyor. Ertesi gün bir kadın öldürülüyor. Sonra MESEM kapsamında çalışan bir çocuğun ölüm haberini okuyoruz. Üzülüyoruz, öfkeleniyoruz, birkaç gün konuşuyoruz. Ardından başka bir haber geliyor.

Ve hayat devam ediyor.

Ama kimin hayatı?

Ölenlerin değil. Geride kalanların hayatı da artık eskisi gibi devam etmiyor.

Bir toplumun ruh sağlığı yalnızca bireylerin depresyon ve kaygı düzeyleriyle ölçülemez. O toplumun acıya verdiği tepki de ruhsal ikliminin göstergesidir.

Çocukların emeği, kadınların yaşamı, işçilerin bedeni

MESEM'lerde meslek öğrenmesi beklenen çocukların çalışma yaşamında karşılaştıkları ölümcül riskler, bize yalnızca eğitim sistemini değil, çocukluğa verdiğimiz değeri de sorgulatmalıdır.

Bir çocuk okul sırasından önce ağır çalışma koşullarıyla tanışıyorsa, burada yalnızca ekonomik değil, gelişimsel ve psikolojik bir sorun vardır.

Çünkü çocukluk, yetişkinlerin ekonomik ihtiyaçlarına göre kısaltılabilecek bir dönem değildir.

Kadın cinayetlerinde de benzer bir toplumsal körlükle karşılaşıyoruz. Tehditler, şiddet geçmişi ve yardım çağrıları bazen ölümden önce biliniyor. Buna rağmen kadınlar öldürülmeye devam ediyor.

Bir kadının yaşam hakkının korunamamasıyla bir işçinin güvenli çalışma hakkının sağlanamaması aynı olay değildir. Ancak ikisinde de ortak bir soru vardır: Tehlike bilindiği hâlde insanı koruyacak mekanizmalar neden yeterince işlemiyor?

Bu soruyu sormadan yalnızca faile, yalnızca arızaya, yalnızca son ana bakmak, bizi gerçek nedenlerden uzaklaştırır.

Kapitalizmin psikolojik bedeli

Kapitalist üretim ilişkilerinin insan ruhu üzerindeki etkisini tartışırken temel mesele, ekonomik verimlilik ile insan yaşamının değeri arasındaki gerilimdir.

Üretim hedefleri, maliyet hesapları ve rekabet baskısı, yeterli denetim ve koruyucu düzenlemelerle sınırlandırılmadığında çalışanların güvenliği ikinci plana itilebilir.

Politik psikolojide Jost ve Banaji'nin (1994) geliştirdiği sistemi meşrulaştırma kuramı, insanların kimi zaman kendilerine zarar veren toplumsal düzenlemeleri bile doğal ve kaçınılmaz görmeye başlayabildiğini anlatır.

“Bu işlerin riski böyle.”

“Ekmek parası.”

“Kaderinde varmış.”

“Her yerde oluyor.”

Bu cümleler bazen acıyla baş etme çabasıdır. Ancak aynı zamanda değiştirilebilir koşulları değiştirilemez gösterme tehlikesi taşırlar.

İşte burada psikolojik bir eşik aşılır: İnsanlar yalnızca ölüme değil, ölümün önlenemeyeceği düşüncesine de alışmaya başlar.

Oysa alışmak, sağlıklı olmak değildir. Bazen alışmak, çaresizliğin toplumsallaşmış biçimidir.

Yas tutmak yetmez, yaşamı savunmak gerekir

Bir psikoterapist olarak biliyorum ki insanın ruhsal bütünlüğünü koruyan en temel duygulardan biri güvende olduğuna inanmasıdır.

Çalıştığı fabrikada, eğitim gördüğü kurumda, yaşadığı evde güvende hissetmeyen insanın ruhsal dünyası sürekli tehdit altında kalır.

Bu nedenle işçi ölümleri yalnızca iş güvenliği meselesi, kadın cinayetleri yalnızca adli mesele, çocuk emeği yalnızca ekonomik mesele değildir. Bunların her biri aynı zamanda toplumun ruh sağlığını ilgilendiren sorunlardır.

Her ölümün ardından başsağlığı dilemek insani bir görevdir. Ancak gerçek sorumluluk, bir sonraki ölümün önlenmesi için ne yapıldığını sormaktır.

Çünkü yas, yalnızca kaybettiğimiz insanları anmak değildir. Yaşayanların aynı acıyı yaşamaması için sorumluluk almaktır.

HABAŞ'ta ölen 18 işçi bir sayı değildir. MESEM'de yaşamını kaybeden her çocuk yarım bırakılmış bir gelecektir. Öldürülen her kadın, korunamamış bir yaşam hakkıdır.

Ve belki de bugün kendimize sormamız gereken en ağır soru şudur:

Biz gerçekten bu ölümlere mi alıştık, yoksa insan hayatının bu kadar değersizleştirilmesine itiraz etmekten mi yorulduk?

Unutmayalım: Bir toplumun vicdanı, ölülerinin sayısıyla değil, önleyebileceği ölümler karşısında ne yaptığıyla sınanır.

Çünkü kader dediğimiz her önlenebilir ölümde, bir sonraki ölümün sessizliğine de ortak olma tehlikesi vardır.