KIRKLARELİ’NDE KASIM DEVESİ GELENEĞİ

Geçtiğimiz günlerde Lüleburgaz ilçemizin Yenibedir köyünde “Kasım Devesi Ritüeli” gerçekleştirildi. Büyük ilgi ile karşılanan Kasım Devesi Ritüeli hakkında bilgi almak için Kırklareli Üniversitesinden Akademisyen / Araştırmacı Yazar Ali Çakır ile röportaj yaptık. Ali Çakır aynı zamanda Kırklareli Ortak Akıl Derneği Başkanı ve Alevi Bektaşi Federasyonu Eğitim ve Kültür Sekreteri. Çakır’ın bölge kültürü üzerine birçok çalışması var. Kırklareli Manileri, Kızanlara Kırklareli Bilmeceleri, Kırklareli Mutfağı, Kırklareli Beyaz Peyniri, Slow Food Trakya Vize, Cittaslow Vize, Trakya Mutfak Kültürü ve Yemekleri kitaplarının yazarı.

1.   Sayın Çakır merhaba. Geçtiğimiz gün gerçekleşen Kasım Devesi Ritüeli hangi kurumlar tarafından gerçekleştirildi?

Etkinlik Yenibedir köy muhtarlığı, Lüleburgaz Hacı Bektaş Veli Kültür ve Yardımlaşma Derneği, Lüleburgaz Balkan Köylüleri Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği, Kırklareli Kofçaz Köyleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği, Topçu Baba’yı Anma Kültür ve Sanat Derneği tarafından gerçekleştirildi. Burada organizasyonun Koordinatörlüğünü ve sekreteryasını Engin Çelik başkanımız yürüttü. Emeği geçen yöre halkına ve kurum yöneticilerimize teşekkür ederiz. Güzel bir organizasyon oldu. Emeklerine sağlık.

2.  Kasım Devesi Ritüeli bölgemizde ne zamandan bu yana gerçekleştiriliyor?

Kasım Devesi ritüelinin bölgemizdeki kökleri 14. Yüzyıla kadar dayanıyor. Çok eski bir gelenek. Somut olmayan kültürel mirasımız içerisinde “Seyirlik Köy Oyunları” kategorisinde yer almaktadır.

3.       Seyirlik Köy Oyunları hakkında kısaca bilgi verir misiniz?

Seyirlik köy oyunları yöre halkının genellikle tarım ve hayvancılığa bağlı takvimde yıl dönümü, hasat, bayram vb. önemli günlerde oynadığı köklerinde bolluk, bereket ve sağlık amacı taşıyan, yeni dönemi karşılamak amacıyla oynadığı törensel içerikli oyunlardır. Bu oyunlar tiyatral özellikler taşır.

Bu oyunlar o toplumun sosyal, kültürel ve inançsal bakış açısından etkilenir. Seyirlik köy oyunlarının oluşmasına pek çok kültürel birikim vardır. Bir anda ortaya çıkmamıştır. Yüzlerce yılın kültürel birikimi ile aktarılır. Seyirlik köy oyunlarının en önemli özelliği taklittir. Bunların dışında vazgeçilemeyen diğer unsur ise oyuncu ve seyircidir. Temel özellikleri ise halk oyunları, müzik, komiklik, kostüm ve makyajdır. Kostüm ve makyajı oyuncular genellikle kendi olanakları ile hazırlamaktadırlar. Oyuncular köy halkından olup yetenekli ve oyunda görev almayı isteyen kişilerden oluşur. Seyirci, neredeyse köy halkının tamamıdır. Seyirciler bazı oyunlarda oyunun tamamına katılırken benzen de izleyici konumundadırlar.

4.       İlimizde Kasım Devesi Ritüeli kimler tarafından oynanıyor?

Kasım Devesi Ritüeli ilimizde halen Amuca Kabilesi tarafından oynanmaktadır. Trakya’da eskiden çok sayıda kabile olduğunu biliyoruz. Amuca Kabilesi Trakya’da varlığını devam ettiren tek kabiledir.

Kırklareli’nde Amuca Kabilesi’nin yerleşim gösterdiği başlıca köyler Ahmetler, Karaabalar, Malkoçlar, Kocatarla, Ahlatlı, Topçular, Deveçatağı, Ahmetler, Aşağıkanara, Yukarıkanara, Devletliağaç, Tatlıpınar, Koruköy, Kapaklı, Turgutbey, Yenibedir, Kızılcıkdere, Beyci,  Yörükbayırı, Karıncak, Çeşmekolu, Yenitaşlı, Umurca, Osmaniye’dir. Tekirdağ'da Kılavuzlu ve Arzulu köyü de Amuca Kabilesi köyleridir.

Deve oyunlarının farklı varyantları hem Trakya’da hem Anadolu’da hem de Balkan coğrafyasında mevcuttur. Yakın komşularımız olan Bulgaristan’da ve Yunanistan’da halen farklı varyantları uygulanmaktadır.

5.  Amuca Kabilesine Özgü Olan Deve Oyununa “Kasım Devesi” diyoruz o zaman. Kasım Devesi ne zaman ve neden yapılıyor?

Kasım Devesi her yıl 7 Kasım akşamı yapılmaktadır. Hayvancılıkla ve tarımla uğraşan yöre halkının takvimine “Halk Takvimi” diyoruz. Halk takviminde ilkbahar, yaz, sonbahar, kış ayları yoktur. Takvim ikiye ayrılır. Bir yılda yaz ayları ve kış ayları bulunur. Yaz ayları 6 Mayıs’ta Hıdırellez’le birlikte başlar ve 7 Kasım’da biter. Kış ayları da 8 Kasım’da başlar ve 5 Mayıs’ta biter.

Eskiden çobanların çalışma süresi 2 kısımdan oluşmaktaydı. İlk dönem Mayıs ayında Hıdırellez ile işe başlar ve 7 Kasım günü sona ererdi. İkinci kısım ise 8 Kasım’da başlar ve 5 Mayıs’ta sona ererdi. 7 Kasım Amuca Kabilesinde çobanların iş akdinin bittiği gündür. Bu gece yapılan ritüel bolluk, bereketin ve sağlığın simgesidir.

6.       Kasım Devesi Ritüelinde hazırlık süreci ve sonrasında seyirlik oyun süreci nasıl işliyor?

Kasım ayı başında delikanlılar köyün en yüksek tepesinde buluşurlar ve ateş yakarlar. Ateş etrafında toplanan delikanlılar geçen seneden kalan devenin eksiklerini giderir. Tamirat işlerini yaparlar. Devenin örtüsünü dikmek ya da tamir etmek işi ise köyün en son evlen çiftinden yeni gelinin görevidir. Ateş etrafında toplanan delikanlılar aynı zamanda kendi aralarında çeşitli nedenlerle anlaşmazlıklar varsa, bu gecede konuşarak anlaşmazlıkları giderirler. Bu tamirat işlerinin yapıldığı zaman dilimi yeni delikanlı olacaklar için de önemlidir. Delikanlılar arasına girecek olan gençler bu gece aralarına dahil olur. Bu gece delikanlılara dahil olacaklar maddi durumuna göre tavuk, alkol, peynir, turşu ya da para getirirler. Getirilen yiyecek ve içecekler hep beraber yenilir. Ateş etrafında sohbetler edilir. 7 Kasım gecesi yapılacaklar konuşulur.

7 Kasım akşamı hazırlanan 2 deve ilk önce köy kahvesine gelir. Köy kahvesinden sonra köy evleri sıra ile gezilir. 7 Kasım akşamı genç kızlar belirli evlerde toplanırlar ve Kasım Lokması pişirirler. Pişirilen Kasım Lokmaları komşulara ve akrabalara dağıtılır. Kasım Lokması top şeklinde, ortalama ceviz büyüklüğündedir. Tuzlu olur. Sade tüketilebildiği gibi yanında turşu ya da pekmezle de tüketilebilir.

Evleri ziyaret develerle birlikte ziyaret eden delikanlılar sevdiği kızın olduğu eve geldiğinde daha fazla vakit geçirir. Deve kızların olduğu evin önünde çöker ve uzun süre kalkmaz. Burada maniler söylenir. Hoca ile eğlenilir. Kız evinin önünde söylenen bir maniye örnek verelim.

Gel beri devem gel beri,

Burası sana el veri,

Gel beri devem gel beri,

Burası sana kız veri.

Ev ev gezen devenin kaçta geleceği belli olmaz. Gece 00:30 dahi olsa deve hangi eve gelirse ev sahibi tarafından karşılanır. Ev sahibi uykusundan kalkar ve dışarı çıkar. Deve gezdiği evlerden “Hakkını” almadan ayrılmaz. Devenin hakkı ev sahibi tarafından verilmelidir. Hakkı verilmezse o hanenin hayvanlarının sağlıklı olmayacağına, yeteri kadar süt vermeyeceğine, evin bereketinin olmayacağına inanılır. Hak dediğimiz bazen buğday, bazen mısır, bazen de yumurta olabileceği gibi para da verilebilir. Delikanlılar aldıklarını ertesi gün köyün en zenginine satarlar. Parasıyla da yiyecek ve içecek alırlar. Aldıkları yiyecek ve içecekleri hep beraber yerler ve eğlenirler.

7.  Verdiğiniz değerli bilgiler için teşekkür ederiz.

Gazetenizde bir geleneğimize yer verdiğiniz ve geniş kitlelere ulaşmasına vesile olduğunuz için ben de size teşekkür ederim.